رکوعات در قرآن
بر اساس تعریف مختصری که بهاءالدین خرمشاهی ارائه داده است، علوم قرآنی به علومی گفته میشود که برای فهمیدن و فهماندن و شناخت و شناساندن هرچه عمیقتر و دقیقتر قرآن کریم به وجود آمده و در تاریخ اسلام و اسلامشناسی بر تعداد آنها هم افزوده شده است. هرچند خرمشاهی در دانشنامه قرآنپژوهی خود 14شاخه تاریخ قرآن، علم رسم[یعنی رسمالخط]، شناخت مکی و مدنی، علم شأن نزول یا اسباب نزول، علم شناخت ناسخ و منسوخ، علم محکم و متشابه، تحدّی، اعجاز و تحریفناپذیری قرآن، تفسیر و تاویل، قرائت، تجوید و ترتیل، فقه قرآن یا احکام قرآن، اعراب قرآن( نحو و دستور زبان)، قصص قرآن، علم غریب القرآن یا واژگانشناسی قرآن و علم یا فن ترجمه قرآن را از اصلیترین زیرمجموعه های علوم قرآنی می داند اما برخی دیگر زیرمجموعههای دیگری نیز برای علوم قرآنی تعریف کردهاند که یکی از آنها که کمتر به آن پرداخته شود، "تحزیب و تجزیه قرآن" است. در این گفتار کوتاه تلاش شده است به طور مختصر درباره برخی از این تقسیمات به ویژه بحث "رکوعات قرآنی" توضیحاتی ارائه شود
تقسیمات قرآنی
قرآن کریم در مقایسه با دیگر کتابها، کتابی است متوسطالحجم و میتوان گفت حجم آن با کتب عهد جدید(اناجیل اربعه و رسالات وابسته به آن) یا دیوان حافظ برابر است. بر اساس تحقیق دکتر محمد روحانی که در فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم ارائه شده است، تعداد کل کلمات قرآن 77هزار و 807 کلمه است. جز تقسیمات قرآن بر اساس سوره و آیه که شناخته شدهتر هستند، استادان علوم قرآن تقسیمات دیگری را نیز مطرح کردهاند که«جزء، حزب، وِرد، نصف حزب، ربع، ثُمُن، منزل و رکوع» مشهورترین این تقسیمات هستند. البته برخی از این نامها قدمت بیشتری داشته و برخی دیگر نیز متاخر و مستحدث هستند.
3 تقسیم قدیمی
«جزء»، «حزب» و«ورد» از جمله نامهای قدیمی تقسیمات قرآن کریم هستند. امروزه از میان این 3، فقط جزء و حزب رایج و مستعمل است و ورد – بهعنوان نام بخشی از قرآن- دیگر کاربردی ندارد.
علی بن محمد بن عبدالصمد، علمالدین سخاوی مشهور به سخاوی(643-558ق) از علمای بزرگ قرائت است که در مصر متولد و در شام وفات یافت. این استاد برجسته قرن ششم و هفتم که تالیفاتی چون« أقوی العُدد فی معرفه العدد»، «الافصاح و غیه الاشراح فی القرآءات السبع» و«القصائد السبع فی المدائح النبویه» دارد، در صفحه313جلد اول کتاب«جمال القرآء و کمال الاقرآء» درباره کاربرد جزء، حزب و ورد چنین مینویسد:« اجزاء قرآن، احزاب و اوراد [قرآن]، همه به یک معنایند و گمان میکنم حزب قرآن از«حزب» به معنای جماعت گرفته شده باشد زیرا حزب طایفه و گروهی از آیات قرآن است و اما ورد گمان میکنم این کلمه از وِرد(بر سر آب رفتن) ضد صَدَر(از سر آب برگشتن) باشد زیرا قرآن دلها را سیراب میکند». از گفته سخاوی استفاده میشود که در قدیم این 3 نام به یک معنی بهکار میرفته است ولی در حال حاضر، حزب به بخشی کوچکتر از یک جزء اطلاق میشود. جزء یکسیام قرآن است اما برای حزب 2تعریف ارائه شده است. حزب نزد علمای سرزمینهای غربی ممالک اسلامی مانند مصر، تونس، الجزایر، لیبی و مراکش یکشصتم قرآن است. البته امروز به خاطر پیشرفت ارتباطات و راحتی تماس و ارتباط بین مردم نقاط مختلف، حتی قرآنهایی که در مشرقزمین اسلامی چاپ و توزیع میشوند، 60 حزبی هستند و نه 120حزبی مثل قرآنی که به خط خطاط معروف سوری «عثمان طه» نوشته شده و به روش مغاربه 60 حزبی تقسیمبندی شده است و علاوه بر سوریه، در ایران بویژه عربستان به تیراژ وسیع چاپ و منتشر میشود. دکتر حمیدرضا مستفید، استاد دانشگاه اصول دین در مقالهای مینویسد:«در بعضی از قرآنها که به روش مغاربه تقسیمبندی و نامگذاری شده است، مثل قرآن رسمی کشور لیبی، تقسیم 30تایی وجود ندارد بلکه بزرگترین تقسیم آن حزب است که یکشصتم قرآن میشود».
نصف الحزب و ربع
در قرآنهای 60 حزبی، هر حزب را به 4 قسمت تقسیم کرده و آن را ربع مینامند. در قرآنهای 120حزبی، هر حزب را به 2بخش تقسیم کرده و آن را نصفالحزب مینامند. در واقع، نصفالحزب و ربع، 2 نام برای یک نوع تقسیم هستند، یعنی هرکدام یک هشتم یک جزء میشوند یا یکدویست و چهلم کل قرآن کریم.
ثُمن
در قرآنهای 60حزبی که در برخی کشورهای آفریقایی مثل لیبی، الجزایر، مراکش و سودان رایج است، هر ربع را 2قسمت میکنند و هر قسمت را ثُمن مینامند.
منزل
منزل نام یکهفتم قرآن است که امروزه در قرآنهای رایج در شبهقاره هند مرسوم است. در این قرآنها علاوه بر تقسیم 30جزئی، تقسیم 7 منزلی نیز دیده میشود.
رکوع
رکوع نام تقسیم دیگری از تقسیمات قرآنی است که بهانه اصلی انجام این تحقیق مختصر است. این تقسیمبندی در بعضی از مصاحف بویژه مصحفهای شبهقاره هند به کار رفته است. رکوعات برخلاف دیگر تقسیمبندیهای قرآن طول و اندازه مساوی و معین ندارد، بلکه قرآنشناسان خبره منظور از رکوع را بخش و گروهی از آیات دانستهاند که در یک موضوع آمده و اتحاد مضمونی دارد. استاد کاظم مدیرشانهچی در مقالهای که در شماره دوم نشریه مشکوه در سال1362 با موضوع قرآنهای چاپی منتشر شد، در تعریف رکوعات قرآنی چنین مینویسد:«منظور از رکوع بخشی از آیات است که در یک موضوع و واقعه آمده است که با شروع در آن موضوع رکوع آغاز شده و با تغییر و تحول کلام به موضوعی دیگر ختم میشود». پیداست که شماره آیات مندرج در هر رکوع کم و زیاد است به خلاف جزءها و حزبها که به طور مساوی تقسیم شده است. همچنین باید دانست که تقسیم بندی رکوعات، ریشه در رسمها و احکام فقهی اهل سنت دارد، زیرا آنان برخلاف شیعیان، خواندن بخشی از سوره را به عنوان سوره در نمازها جایز میدانند. بنابراین نمازگزار یا امام جماعت با انتخاب بخشی از سوره(جایی که یک موضوع خاص را مورد اشاره قرار میدهد و پایان مییابد) خواندن سوره را ترک کرده و به رکوع میرود. پیرو این عقیده بعضی که قرآنشناس بودهاند اوایل هرچند آیهای را که یک عنوان و موضوع را تشکیل میدهد، معین ساختند و از آن جهت که بعد از قرائت آن بخش، نمازگزار به رکوع میرود،نام هربخش را رکوع گذاردهاند. البته همانطور که گفته شد این وجه تسمیه بر اساس فقه اهل سنت است که قرائت سوره کامل بعد از حمد، واجب نیست.
رکوع نوعی از وقف
بررسی رکوعات قرآنی از منظر بحث«وقف و ابتدا» نیز حاوی نکاتی است. از آنجا که جایگاه وقفها از ارکان تلاوت محسوب میشوند، نیازمند تعلیم و تعلم هستند. به همین جهت از دیرباز مورد توجه علمای اسلامی بوده و کتاب زیادی نیز در این باره به رشته تحریر درآمده است. وقفهای قرآن اغلب با حروفی چون:«ج، م، لا، ط، قف، ع» نشان داده شده است که به ترتیب بیانگر جواز وقف، لزوم وقف، عدم وقف، وقف مطلق و رکوع قرآنی هستند. رعایت وقف مطلق و رکوعات قرآنی و ایستادن سر آنها از اهمیت خاصی برخوردار است، زیرا در فهم معنای آیه و درک سیاق عبارات بسیار موثر بوده و مسیر تدبر در موضوعات قرآنی را هموار میسازد. از این رو علامت «ع» در پایان آیه، نشانگر انتهای یک واحد موضوعی است که دارای سیاقی هماهنگ و پیامی منسجم است.
از جمله قرآنهایی که وقفهای اصیل و رکوعات قرآنی در آنها رعایت شده، میتوان به خط حامدالأمدی، طاهر خوشنویس و شیخ عباس مصباح زاده اشاره کرد. در مقابل، خط عثمانطه برخلاف آنها علامتهای رکوع را حذف کرده است که به همین دلیل برخی از استادان علوم قرآنی استفاده از این خط را برای اهل تدبر توصیه نمیکنند. یادآوری این نکته نیز ضروری است که برخی «ع» و رکوعات قرآنی را ذیل موضوع وقف تقسیمبندی نکردهاند و معتقدند رکوعات قرآنی ارتباطی با بحث وقف و ابتدا ندارند.
نقدی بر کاربرد رکوعات
بر اساس نقل تاریخ، تا عصر عثمان که به یکسان سازی مصاحف (نسخهها و دستنوشتههای مختلف قرآنی) پرداخت، قرآن بدون علامت (نقطه، فتحه، کسره و ...) بوده است و پس از آن است که «ابوالأسود دوئلی» متوفای سال 69 قمری که از اصحاب امیرالمومنین علیهالسلام بود، حرکات را با بهکار گرفتن نقطههای رنگی در بالا، جلو و پایین کلمات وارد قرآن کرد. پس این سخن که «... در صدر اسلام، خواندن یک رکوع در نماز به جای سوره کامل معمول بوده...» صحیح نیست، چرا که هنوز قرآن رکوع بندی نشده بود. بر فرض اینکه شده باشد هم، این مربوط به فقه اهل سنت است نه شیعه، زیرا آنچه در فقه شیعه مشهور است قرائت یک سوره کامل پس از سوره حمد در رکعت اول و دوم نمازهاست نه بخشی از سوره (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج9، ص 331). بنابراین، راهیابی علامت رکوع «ع» را در قرآنهایی که در سرزمینهای شیعه نشین با رسم الخط فارسی به نگارش در میآید یا باید از سر تقلید دانست یا باید از آن جهت که کسانی که به حفظ قرآن میپرداختند، بهصورت رکوع به رکوع پیش میرفتند یا از آنجا که میتوان در نماز مستحبی بهجای سوره کامل، به بخشی از یک سوره (یک رکوع) بسنده کرد.
عدد رکوعات
1- استاد محمد کاظم شاکر در کتاب قواعد وقف و ابتدا در قرآن به نقل از کتاب «سرالبیان فی علم القرآن» نوشته حسن بیگلری آورده است: گرچه قطع قرائت در آخر آیات رواست، اما به نظر میرسد که اگر بعد از اتمام یک موضوع باشد بهتر است. اهل سنت از آنجا که در نماز، بعد از حمد، خواندن یک سوره کامل را واجب نمیدانند، بلکه خواندن آیاتی از قرآن را کافی میدانند، قرآن کریم را به هزار قسمت تقسیم کرده و هر جا قصه یا موضوعی تمام میشود، روی آخرین آیه آن حرف «ع» مینویسد که نشانه رکوعات است و در هر رکعت از نماز یکی از آن قسمتها را میخوانند و به رکوع میروند و در نماز تراویح (که هزار رکعت نماز مستحبی در شبهای ماه رمضان است) در هر رکعت، یک قسمت را میخوانند تا در پایان ماه رمضان، کل قرآن را در آن نماز قرائت کرده باشند.
2- شیخ علی ضباع از بزرگان علوم قرآنی بویژه علم قرائت در دوران معاصر است که در سال 1376 قمری وفات یافت. وی که به «شیخ المقاری مصر» و « مراجع مصاحف مصر» مشهور است، در انتهای قرآنی که زیر نظر او به چاپ رسیده تعداد آیاتی از قرآن را نشان میدهد که اگر کسی هر روز آن تعداد را حفظ کند، در 2 سال، تمام قرآن را حفظ خواهد کرد. طبق این گفته کل رکوعات باید حدود 730 عدد باشد.
3- استاد کاظم مدیر شانه چی و همچنین استاد خرمشاهی عدد رکوعات قرآن را طبق مشهور 540 رکوع میدانند که براساس آن به طور متوسط و تقریبی هر صفحه از قرآن یک رکوع دارد. البته استاد شانهچی در مقالهای که در بالا نیز به آن اشاره شد در ادامه همین توضیح مینویسد:« عدد رکوعات قرآن مشهور 540 رکوع است ولی در قرآن طبع تهران به سال 1374 هجری قمری که به اهتمام ملامحمد جعفر تهرانی از روی چاپ لیپزیک مورخ 1242 هجری قمری نوشته شده عدد رکوعات را 584 رکوع مرقوم داشته است».
یادآوری یک نکته
علامت «ع» در قرآنهای چاپ شده شبه قاره هند، همراه با شمارههایی در حاشیه مصحف دیده میشود. یعنی شمارهای در بالا، شمارهای در وسط و شمارهای نیز در پایین حرف «ع» قرار دارد، اشاره به شماره مسلسل رکوع در سوره است. شمارهای که در وسط حرف «ع» قرار دارد بیانگر تعداد آیات رکوع مورد نظر است و شماره پایینی، به شماره مسلسل رکوع در جزء مورد نظر اشاره دارد.
برای دریافت این مطلب اینجا کلیک کنید
روزنامه وطن امروز- پنج شنبه- 6اسفند1388